Kulturotwórcza rola mediów

 

Przyglądając się kulturze współczesnej, nie sposób pominąć zagadnień dotyczących mediów masowych, nowych mediów i przekazywania przez nie informacji. Dziś media masowe są jednym z kluczowych nośników informacji, a ilość i łatwość przekazywania komunikatów, jakie otrzymujemy niemalże w każdym momencie, powoduje, że nierzadko przyswajane są w sposób fragmentaryczny. Jednakże media bez wątpienia pełnią szereg funkcji społecznych, oddziałują na kształtowanie światopoglądu, norm, wzorców i opinii. Dlatego też należy zwrócić uwagę na kulturotwórczą rolę mediów, ich pozytywne aspekty, jak również zagrożenia, które mogą wywoływać. Nie da się ukryć, że jeszcze jedną ważną funkcją mediów masowych jest funkcja rozrywkowa.

Dzięki możliwości przekazywania i odbierania informacji kształtuje się oraz utrwala system wyobrażenia o otaczającym świecie. Zwłaszcza w erze cyfrowej media wpływają na obraz świata na niewyobrażalną wcześniej skalę. Powiedzieć, że przez media doświadczamy rzeczywistości, a ekrany telewizorów, komputerów i smartfonów są oknem na świat, nie jest chyba stwierdzeniem na wyrost.

Rozważania nad kulturotwórczą rolą mediów należy więc rozpocząć od zarysowania historii przekazywania informacji, ponieważ ewolucja mediów jest bardzo szerokim i ciekawym zagadnieniem. Ponadto komunikowanie jako proces kulturowy warunkuje możliwość przetrwania danej kultury. Przekaz informacji jest gwarantem zachowania ciągłości i trwałości kultury oraz tożsamości danej społeczności¹.

W erze przedpiśmiennej wiedza przekazywana była przede wszystkim ustnie. To mowa stanowiła główne medium przekazujące informacje o otaczającym świecie, wzorcach, wartościach i tożsamości danej społeczności. Dlatego też w kulturze oralnej komunikacja miała charakter bezpośredni.

Tempo przekazywania informacji bez wątpienia zaczęło przyspieszać wraz z pojawieniem się gazet. Pierwsze periodyki, w tym gazety codzienne zaczęto wydawać w Europie w drugiej połowie XVII wieku. Wtedy też właśnie wydawane czasopisma zaczęły wywierać coraz większy wpływ na opinię publiczną².

Dzisiejsze media masowe, a zwłaszcza sieć komunikacyjna o globalnym zasięgu powoduje, że treści docierają do znacznie szerszego grona odbiorców niż w przypadku tradycyjnej dystrybucji. Powoduje to zatem zmniejszenie barier komunikacyjnych i sprzyja upowszechnianiu wartościowych treści, co tym samym przekłada się na realizację celów kulturotwórczych³.

To jak media wpływają na kształtowanie systemu społeczno-kulturowego jest niezwykle ciekawym i szerokim zagadnieniem.

Media emitują całą gamę produktów, które stają się współczesnymi tekstami kultury, a tym samym wzbogacają dorobek kulturowy ludzkości. Kulturotwórcza rola mediów ściśle jest związana również z tym, w jaki sposób media obrazują rzeczywistość, czyli z medialnym obrazem świata. Dość istotną kwestią w przekazywaniu przez media informacji o świecie pełni zjawisko zwane agenda-setting, najprościej rzecz ujmując, polega to na tym, w jaki sposób media hierarchizują informacje według ich ważności i ustalają tym samym porządek dnia. Badania wyraźnie wskazują, że takie działania mają znaczący wpływ na kształtowanie poglądów i wyobrażeń o świecie. Kiedy media skupiają się w określonym czasie na wybranych, przyczyniają się tym samym do zainteresowania nimi odbiorów i traktowania ich jako istotne⁴.

Podejmując próbę zdefiniowania tego, czym jest medialny obraz świata, należy zwrócić uwagę na kilka bardzo ważnych elementów. Medialny obraz świata tworzy zazwyczaj jakąś wizję otaczającego nas świata. Jest jego interpretacją i kreacją⁵. Dlatego też bardzo ważną umiejętnością jest świadome selekcjonowanie informacji i umieszczanie ich we właściwym kontekście.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę na to, że nowe media, a przede wszystkim Internet, to bardzo zdemokratyzowana przestrzeń, w której zaciera się granica między nadawcą i odbiorcą. Właściwie każdy może tworzyć i publikować dowolne treści, co również niesie ze sobą wiele korzyści, jak i zagrożeń. Na pewno wartością dodaną jest fakt, że dzięki temu mamy dostęp do znacznie większej liczby źródeł informacji, a także możliwość ich weryfikacji i porównywania⁶. Jak pisze B. Łódzki „Internet jest miejscem pogłębiania wiedzy na temat wybranych kwestii […]”⁷. Niestety przy tym nie brakuje również takich treści, które mogą być mylące i łudząco podobne do rzetelnych i merytorycznych. Dlatego też umiejętność selekcjonowania i weryfikacji jest kluczowa.

Produkty, jakie media wytwarzają, chociażby niech przykładem będą różnorodne formaty prasowe, radiowe, telewizyjne, czy dzisiaj również internetowe, uzupełniają, aktualizują kulturę i stanowią dzisiaj taki sam jej składnik jak, chociażby literatura⁸. Efektem funkcjonowania mediów są zatem nowe teksty kultury. Przykładem takich tekstów mogą być różnorodne rubryki w prasie, audycje radiowe, programy i seriale telewizyjne, memy, blogi, czy też kanały w mediach społecznościowych. Nie można pominąć tutaj również gier komputerowych. Jak zauważa Ilona Biernacka-Ligęza media ułatwiają odbiór i korzystanie z ogromnego dorobku kulturowego wyrażonego w różnej postaci. Jednakże należy przy tym pamiętać, że chcąc właściwie korzystać z tegoż dorobku, należy dokonywać umiejętnych wyborów⁹.

Kultura, czy też praktyki społeczno-kulturowe i ogólnie rzecz biorąc otaczający nas świat, jest dla mediów nieocenionym źródłem informacji i wzorców¹⁰. Jednakże media wybierają te informacje, które są atrakcyjne, i które mogą zostać opracowane i przekazane dalej¹¹. W ten sposób media oddziałują na praktyki społeczno-kulturowe i postrzeganie świata przez odbiorców. Media są dynamiczne i zmienne podobnie jak kultura. Żeby nie stracić zainteresowania odbiorców, media muszą się dostosowywać do panujących uwarunkowań i szybko reagować na zachodzące zmiany w kulturze i społeczeństwie¹². Wreszcie media masowe definiują w dużej mierze popkulturę. Tworzą ikony, z którymi ludzie chcą się utożsamiać. Działają na emocjach, które również przekładają się na postrzeganie rzeczywistości.

Warto dodać, że zasięg współczesnych mediów sprzyja wędrowaniu elementów kultury między różnymi kręgami kulturowymi, co może przekładać się na tworzenie zuniwersalizowanych treści¹³. Jest tak, codziennie bowiem otrzymujemy mnóstwo różnych informacji z różnych zakątków świata. Niesie to ze sobą zarówno wiele szans, jak i zagrożeń.

Media podobnie jak cała sfera społeczno-kulturowa to świat symboli, które można odczytać, znając odpowiedni kod¹⁴. Przekazują nie tylko informacje o wydarzeniach, które mają miejsce w otaczającej nas przestrzeni, ale również zarysowują tło społeczne, wpływając tym samym na kształtowanie i przekazywanie norm i wzorców. Niestety wspomniana wcześniej fragmentaryzacja informacji może prowadzić również to tworzenia i przekazywania stereotypów. Owa fragmentaryzacja realizowana jest nie tylko przez ogrom otrzymywanych informacji, ale również przez formę podania. Dziś w tak zwanych nowych mediach dominują bowiem krótkie formy przekazu. A to z kolei może prowadzić do zakrzywiania obrazu, niewłaściwej interpretacji oraz wyrywania z kontekstu. W tym miejscu należy również wspomnieć o tak zwanym uramowieniu treści. Jest to nic innego jak sposób prezentacji treści, który bezpośrednio wpływa na ich rozumienie przez odbiorców¹⁵.

Dzięki temu, że media umożliwiają pośrednie doświadczanie nierzadko odległych od siebie miejsc, wpływają na możliwość konfrontacji własnej kultury z obcą. Ważne jest jednak tutaj to, jak dalece media są w stanie pokazać stan faktyczny. Zwłaszcza w przypadku kreowania przez media własnej wizji świata i prezentowania jedynie zinterpretowanego wycinka rzeczywistości. Taka medialna konfrontacja może prowadzić do zauważenia wspólnych elementów kulturowych, ale również pojawiania się obaw wywołanych lękiem przed tym, co nieznane i niezrozumiałe¹⁶. Dlatego tutaj do głosu powinna dojść istota relatywizmu kulturowego. Wprawdzie istnieją programy dokumentalne, czy też popularnonaukowe, przy oglądaniu których możemy zauważyć, że nie powodują znacznych zniekształceń obrazowanej rzeczywistości.

Podsumowując, media nie tylko opowiadają nam o wydarzeniach i kulturze. W swojej istocie są zarówno nośnikiem treści kulturowych, jak i stanowią ich integralną część. Wytwarzają produkty, które stają się tekstami kultury. Tutaj pominę rozważania nad jakością poszczególnych z nich, a jedynie zarysują samą obecność. Należy też pamiętać, że obraz świata, jaki dostarczają nam media, jest wycinkiem i interpretacją pewnego fragmentu rzeczywistości. Media prezentując nam pewne elementy kulturowe, jak i informacje o nich zawsze dokonują jakiegoś wyboru. Wybory te składają się na całość obrazów, które mogą być prawdziwe lub błędne¹⁷. Jednakże niejednokrotnie odbiorcy przyjmują otrzymywane komunikaty jako obiektywne odzwierciedlenie rzeczywistości, mimo tego, że nie zawsze tak jest. Znaczący wpływ na to, jak odbieramy i rozumiemy treści medialne, ma ich estetyka i strona wizualna.

1 Zob. J. Hajduk-Nijakowska, Kulturowy kontekst komunikowania [w:] Komunikologia. Teoria i praktyka komunikacji, Poznań 2012 s. 149-150.

2 Henri-Jean Martin, Epoka gazet. [w:] Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów. oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, Warszawa 2003, s. 557.

3 J. Kubik, Kulturotwórcze strategie obrazowania świata w prasie lokalnej [w:] Współczesne media. Medialny obraz świata. Zagadnienia teoretyczne, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Lublin 2025, s. 167.

4 B. Łódzki, Medialny obraz rzeczywistości, „Studia Socialia Cracoviensia”, 9 (2017) nr 1 (16), s. 129.

5 G. Ptaszek, Jak badać medialny obraz świata? [w:] Współczesne media. Medialny obraz świata. Zagadnienia teoretyczne, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Lublin 2025, s. 15.

6 B. Łódzki, Medialny obraz rzeczywistości, „Studia Socialia Cracoviensia”, 9 (2017) nr 1 (16), s. 127.

7 Tamże, s. 134.

8 I. Biernacka-Ligęza, Kultura mediów a budowanie lokalnego obrazu świata [w:] Współczesne media. Medialny obraz świata. Zagadnienia teoretyczne, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Lublin 2025, s. 304.

9 Tamże, s. 303.

10 Tamże, s. 303.

11 Tamże, s. 303.

12 I. Biernacka-Ligęza, Kultura mediów a budowanie lokalnego obrazu świata [w:] Współczesne media. Medialny obraz świata. Zagadnienia teoretyczne, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Lublin 2025, s. 310.

13 G. Ptaszek, Jak badać medialny obraz świata? [w:] Współczesne media. Medialny obraz świata. Zagadnienia teoretyczne, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Lublin 2025, s. 15.

14 I. Biernacka-Ligęza, Kultura mediów a budowanie lokalnego obrazu świata [w:] Współczesne media. Medialny obraz świata. Zagadnienia teoretyczne, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Lublin 2025, s. 309-310.

15 B. Łódzki, Medialny obraz rzeczywistości, „Studia Socialia Cracoviensia”, 9 (2017) nr 1 (16), s. 128.

16 A. Kozłowska, Wpływ mass mediów na życie społeczne [w:] Wybrane problemy współczesnego świata w refleksji socjologicznej, s. 201-202.

17 I. Biernacka-Ligęza, Kultura mediów a budowanie lokalnego obrazu świata [w:] Współczesne media. Medialny obraz świata. Zagadnienia teoretyczne, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Lublin 2025, s. 304.