Przejdź do głównej zawartości

Czym są i skąd się biorą legendy miejskie?


pixabay.com
Obecna sytuacja, a zwłaszcza różnorodne informacje, niepewne, niesprawdzone historie, jakie pojawiają wokół koronawirusa właściwie od samego początku, skłaniają do tego, aby przyjrzeć się cechom pewnego zjawiska, jakie od dawna obserwuje się w kulturze.

Tym zjawiskiem są legendy miejskie nazywane też współczesnymi mitami1. Czym są i jak powstają, jakie mają cechy charakterystyczne, które zauważalne są choćby w fake newsach – to właśnie postaram się krótko, esencjonalnie omówić, ponieważ sytuacje realnego zagrożenia sprzyjają powstawaniu legend miejskich.

Badaniami nad legendą miejską zajmują się przede wszystkim folkloryści, ale również kulturoznawcy. W Polsce tym tematem zajmują się między innymi Dionizjusz Czubala, czy Marcin Napiórkowski. Folklorystyczne badania nad zjawiskiem legend miejskich wyrosły jednak na gruncie amerykańskim i właśnie tam zostały wyodrębnione z prozy współczesnej jako nowy gatunek zwany – „urban legend”2.

Nie ma możliwości, aby ktoś z nas nie zetknął się z legendami miejskimi. Zwykle jest to opowieść zasłyszana od kogoś znajomego, który słyszał ją od kogoś innego, czyli wszyscy słyszeli o opowiadanym wydarzeniu, ale nikt go nie widział. Sam narrator opowiadający o konkretnym wydarzeniu będzie też zawsze przekonany o jego prawdziwości, często podpierając się „pewnym źródłem” informacji. Legendy miejskie mogą mieć różny charakter, najczęściej jednak są to opowieści sensacyjne, czy też opowieści grozy. Choć zdarza się, że występują również w formie humorystycznej. Tematyka współczesnego mitu może dotyczyć właściwie każdej sfery ludzkiej aktywności i zwykle legendy miejskie pojawiają się po jakimś istotnym wydarzeniu3.

Legendy miejskie są opowieściami o zdarzeniach, które mogły mieć miejsce4. Są opowiadane w sposób realistyczny, jednakże są jedynie domniemane, spekulacyjne, wyobrażeniowe i nie mają podparcia w rzeczywistości. Realizm zawarty w opowiadaniu sprawia jednak, że odbiorcy są zazwyczaj przekonani o ich prawdziwości. Chodzi bowiem o to, aby przekazywana informacja miała sens, aby sprostała potrzebie wyjaśnienia i oswojenia jakieś sytuacji, nawet w sposób niekoniecznie racjonalny.

Mechanizm powstawania legend miejskich opiera się przede wszystkim o plotki i pogłoski. Jak twierdzi Ewa Kosowska, to właśnie plotki i pogłoski są źródłem powstawania wszelkich legend5. Powstawanie pogłosek i współczesnych mitów ma swoje odzwierciedlenie w ludzkich lękach, niepewności, obawach i niepokoju6. Emocje, jakie temu towarzyszą, działają na wyobraźnię, przez co często tworzą się różnorodne historie.

Istotną cechą charakterystyczną dla legendy miejskiej jest jej efemeryczność, to znaczy, że jest ona krótkotrwała, a czas jej funkcjonowania waha się od kilku tygodni do kilku miesięcy7. Takie historie szybko zyskują popularność, posiadają także zdolność bardzo szybkiego rozprzestrzeniania się, tym bardziej w czasach nowych mediów, które stają się ich nośnikiem, choć z reguły są to jednak przekazy ustne, gdyż sam gatunek należy właśnie do literatury ustnej. Internet wśród dobroci, jakie oferuje, bywa też niestety źródłem dezinformacji, co zauważalne jest choćby w tak zwanych fake newsach. Mark Barber zaznacza, że propagowanie legend miejskich jest spontaniczne, a historie roznoszą się jak wirus8. Nigdy też nie wiadomo kiedy i w jakich okolicznościach może się pojawić, są również cykliczne – wygasają, po czym, choć nieco zmienione mogą pojawić się znowu. Zdaniem Dionizjusza Czubali, kiedy legenda miejska spełni swoją rolę zaczyna tracić wiarygodność, stając się często opowieścią komiczną, co właśnie skutkuje jej zniknięciem z obiegu9. Można zauważyć, że sprawą mediów legendy miejskie zyskują też na wiarygodności, gdyż te bardzo często podłapują niesprawdzone informacje, jeżeli te są dla nich wystarczająco interesujące. Zazwyczaj jednak są to media o małym poziomie rzetelności – tabloidy. Mimo wszystko mają wpływ na wiarygodność.

Legendy miejskie mają zdolność adaptacji. Dostosowują się do danego miejsca i czasu, a fabuła zyskuje tym samym lokalny charakter. Dlatego w różnych nierzadko odległych od siebie miejscach występują bardzo podobne do siebie opowieści, choć o zmienionym kontekście i dostosowane do uwarunkowań, w jakich się pojawiają, co z kolei stanowi o ich wymiarze ponadkulturowym. Zdolność adaptacji do czasu, w którym współczesna legenda miejska jest opowiadana, wpływa także na uwiarygodnienie danej informacji10. Wariantywność legendy miejskiej i tempo jej rozprzestrzeniania odróżnia ją od legendy w klasycznym rozumieniu, gdyż tradycyjna legenda przekazywana jest z pokolenia na pokolenie w niezmienionej formie11.

Legendy miejskie z całą pewnością są fenomenem w kulturze współczesnej, a zwłaszcza w popkulturze. Wątki pojawiające się w legendach miejskich nierzadko stają się inspiracją dla wielu twórców, czy to literatury popularnej czy filmu12.


1M. Barber Legendy miejskie, Warszawa 2007, s.11
2D. Czubala Wokół legendy miejskiej, Bielsko-Biała 2005, s.13
3M. Barber Legendy miejskie, Warszawa 2007, s.14
4D. Czubala Wokół legendy miejskiej, Bielsko-Biała 2005, s.30
5E. Kosowska Społeczne funkcje legendy [w:] Społeczne funkcje folkloru, Katowice 1985, s. 66
6J. Hajduk-Nijakowska Żywioł i kultura, Opole 2005, s. 144
7D. Czubala Wokół legendy miejskiej, Bielsko-Biała 2005, s.29
8M. Barber Legendy miejskie, Warszawa 2007, s.12
9D. Czubala Wokół legendy miejskiej, Bielsko-Biała 2005, s.6
10Tamże, s. 32
11Tamże, s. 13
12Tamże, s. 7


Komentarze

Popularne posty z tego bloga

Ewolucja, dyfuzja kulturowa i akulturacja – drogi i koncepcje zmiany kulturowej

Zmienność jest jedną z podstawowych cech kultury. Nawet w ciągu życia jednego pokolenia można zauważyć szereg zmian zachodzących w społeczeństwie, a przede wszystkim współcześnie. Zmieniają się zwyczaje, nurty w sztuce, architekturze, literaturze, moda, zmienia się język.  Nierzadko dzieje się tak w wyniku wzajemnego wpływu na siebie zróżnicowanych kultur świata.  Dlatego też badania zmiany kulturowej interesują antropologów od dawna. Niewątpliwie jest to w ogóle kwestia interdyscyplinarna obejmująca znacznie więcej nauk humanistycznych. Akulturacja i dyfuzja kulturowa w antropologii kultury są terminami pokrewnymi, które odnoszą się do zmian kulturowych, jakie mogą zachodzić na styku różnych, odmiennych systemów kultowych. Jest to zatem zjawisko zauważalne od czasów najdawniejszych, gdyż ludzie zawsze się przemieszczali, spotykając na swojej drodze inne społeczności, nierzadko mając późniejszy wpływ na siebie. Dziś w ciągłym i postępującym procesie globalizacji, łatwości podróżowa

185 schodów do innego świata – Baśniowa opowieść S. Kinga #notatka o literaturze

Tyle, o ile twórczość Stephena Kinga i jego miejsce w popkulturze znam przede wszystkim z ekranizacji jego powieści, to muszę przyznać, że po książki do tej pory nie sięgałem. Baśniowa opowieść jest pierwszym dziełem autora, które przeczytałem. Bez wątpienia 700-stronicowy tom daje sporo przyjemności i doznań czytelniczych, z każdą stroną wciągając coraz bardziej w głąb fabuły i w świat jaki wykreował King – baśniowy świat. To, co przykuwa uwagę to zdecydowanie nie tylko pomieszana konwencja obyczajowo-fantastyczna, wciągająca fabuła, ale i sposób, w jaki zostaje opowiedziana przez dynamiczną, ciekawą, gawędziarską pierwszoosobową narrację bezpośrednią zawierającą elementy znanych technik narracyjnych w tym momentami monologu wewnętrznego, strumienia świadomości i mowy niezależnej. W dodatku poniekąd narracja jest autotematyczna. Narrator, czyli Charlie Reade opowiada bowiem historię, która mu się przydarzyła i związane z nią przeżycia wewnętrzne jako autor książki, świadomie zwrac

Teoria opanowywania trwogi według Organka #notatka o literaturze

Teoria opanowywania trwogi według Organka Od wydania książki, o której właśnie piszę, trochę czasu już upłynęło – wydana została w 2019 roku. Od momentu, kiedy ją przeczytałem również. Jednakże w końcu zebrałem się za krótki szkic na temat prozatorskiego debiutu Tomasza Organka zatytułowanego Teoria opanowywania trwogi. O autorze Tomasz Organek urodzony w Suwałkach roku 1976 – muzyk i autor tekstów, zaistniał w dyskursie popkulturowym już ładnych kilka lat temu. Kojarzony jest przede wszystkim ze swojej działalności muzycznej. Można tutaj przywołać, chociażby występy w cyklu koncertów Żywiec Męskie Granie . Jak można czytać Teorię opanowywania trwogi? Bohaterów powieści czytelnik poznaje w trudnych dla nich chwilach. Borys redaktor portalu „SEE/Ty!” traci pracę, a Aneta zwana przez Borysa „Nietą” dowiaduje się o śmierci ojca. Oboje trafiają na siebie przypadkiem, dawno się nie widzieli, choć znają się od lat. Razem ruszają w podróż z Warszawy do Wolina na pogrzeb ojca Anety. Tuta